Een nieuw curriculum voor Duits
Onderwijsblog: Het blog van de onderwijsafdeling van het DIA

Wat zijn kerndoelen en eindtermen? Kerndoelen en eindtermen geven richting aan het onderwijs in het vo. Kerndoelen beschrijven globaal wat leerlingen aan het eind van de onderbouw moeten kennen en kunnen. Ze zijn geformuleerd per leergebied, zonder onderscheid tussen vmbo, havo en vwo. Hoewel ze niet rechtstreeks worden getoetst, zijn docenten wel verantwoordelijk om hier actief naartoe te werken. Eindtermen gelden voor de bovenbouw en zijn gekoppeld aan vakken en niveaus (vmbo, havo, vwo). Ze beschrijven wat leerlingen minimaal moeten beheersen voor het schoolexamen (SE) en centraal examen (CE) en worden, in tegenstelling tot kerndoelen, wel getoetst. Als taaldocent kun je daarnaast gebruik maken van aanvullende kaders, zoals het Europees Referentiekader (ERK, A1–C2). Deze sluiten aan op kerndoelen en eindtermen en helpen om leerdoelen concreter te formuleren (Council of Europe, 2018).

Waarom zijn kerndoelen en eindtermen van belang in het curriculumontwerp? Kerndoelen en eindtermen zijn een vast gegeven, maar de manier waarop je ze inzet kan verschillen. Ze bieden ruimte om eigen keuzes te maken in bijvoorbeeld didactiek en het leggen van accenten. Wanneer je deze als vertrekpunt neemt, biedt dat de volgende voordelen:

● Consistentie – Je curriculum sluit aan bij de landelijke kaders en wettelijke verwachtingen.

● Transparantie – Leerlingen, ouders en collega’s krijgen inzicht in waar het leren naartoe werkt en wat er wordt verwacht.

● Verantwoording – Je kunt laten zien hoe toetsen en leeractiviteiten bijdragen aan formele doelen.

● Samenhang – Kerndoelen en eindtermen helpen bij het opbouwen van een doorlopende leerlijn waarin kennis en vaardigheden logisch op elkaar aansluiten.

Stap-voor-stap werken: van doelen naar lessen Stel, je gaat met je vaksectie de onderbouw uitwerken. Een krachtige manier van werken is achterwaarts (backward design): van doelen, naar toetsing, naar leeractiviteiten. Zo houd je de focus op wat leerlingen uiteindelijk moeten beheersen. Begin vooral heel klein, zodat alles uiteindelijk een geheel wordt. Neem bijvoorbeeld van de geactualiseerde kerndoelen van Duits kerndoel 38 (doelzin D): “De leerling schrijft in de Duitse taal, afgestemd op doel, publiek en context.”

Stap 1 - Begin bij de leerdoelen Backward design start bij de doelen. Stel jezelf de vraag: “Wat laat een leerling die dit goed kan aan het einde van de leerperiode zien?” Hiervoor formuleer je leerdoelen. Dit kan in sommige gevallen letterlijk de puntsgewijze uitwerking zijn bij de doelzin (‘hierbij gaat het om’), maar is vaak een vertaling daarvan. Je kunt bij dit kerndoel denken aan een concrete invulling waarbij leerlingen schrijven over zichzelf, familie en voorkeuren (hobby’s en schoolvakken).

Stap 2 - Leren zichtbaar maken (toetsing) Vervolgens denk je na over hoe dit leren zichtbaar te maken. Een passende summatieve toets kan zijn dat een leerling in de Duitse taal een kort stukje schrijft over zichzelf, de familie en hobby’s. Daarbij is het van belang om na te denken over de benodigde kennis en vaardigheden:

● Woordenschat (zichzelf, familie, hobby’s)

● Eenvoudige zinsstructuren (“ik woon in …”, “ik heb een broer”, “mijn hobby is..”)

● Persoonlijke voornaamwoorden (ik, hij, zij, …)

● Werkwoorden (haben en sein)

● Woordenboekgebruik

Door het expliciet maken van de bouwstenen bouw je stap voor stap toe naar het beoogde eindgedrag (leerdoel). Herhaling, voldoende leerruimte en gerichte feedback zijn daarbij essentieel. In het uitgewerkte voorbeeld zijn bovenstaande stappen uit backward design terug te zien, namelijk het leerdoel (doelzin D, kerndoel 38) en de toetsing met formatieve checks (roze en oranje). Daarbij staat ook hoe deze formatieve checks worden uitgevoerd (groen) (Wiggins & McTighe, 2005).

Figuur 1: leerbogen voor één periode. Geïnspireerd over het idee van leerbogen en wil je meer hierover weten? Bekijk dan het Learning Arch Design-concept van Simon Kavanagh (Kaospilot).

Stap 3 - ontwerpen van leeractiviteiten

Nu je helder hebt wat leerlingen aan het einde moeten kennen en kunnen en hoe je dat zichtbaar gaat maken, kun je aan de slag met het concrete lesontwerp. Dit is hét moment om te bepalen hoe je lessen eruit gaan zien. Je kunt nu gaan nadenken over welke uitleg je gaat geven en wanneer, welke voorbeelden je gebruikt, welke oefeningen leerlingen gaan doen en hoe je materialen opbouwt.

Samengevat Kerndoelen en eindtermen geven richting aan het curriculum en zorgen voor consistentie, transparantie, verantwoording en samenhang. Door backward design te gebruiken en te beginnen bij eindtermen, leerdoelen te vertalen naar toetsing en vervolgens leeractiviteiten te ontwerpen, ontstaat een krachtig en samenhangend curriculum.

Lotte van den Munckhof (Vernieuwenderwijs)

Meer weten?
● Aan de slag? allekerndoelen.nl
● Boek: Curriculumontwerp in de notendop
● Curriculum Playground
● Website over curriculumontwerp
● Academie Vernieuwenderwijs

Literatuur:
College voor Toetsen en Examens (CvTE). (z.d.). Examenprogramma’s voortgezet onderwijs. www.examenblad.nl
Council of Europe. (2018). CEFR Companion Volume.
Kavanagh, S. (z.d.). Learning Arch Design. Kaospilot.
SLO. (z.d.). Kerndoelen voortgezet onderwijs.
Wiggins, G. & McTighe, J. (2005). Understanding by Design. ASCD.