Wolf Biermann 90 jaar: 'Een ritje door het spookhuis'

Zijn lange leven vergelijkt hij met een ritje door het spookhuis. Om het de revue te laten passeren, duikt Biermann in zijn herinneringen: “Ik werd in 1936 geboren, de bloeitijd van het Hitler-tijdperk”, vertelt hij dit voorjaar backstage in Meiningen. Hier, in het Staatstheater van Thüringen, voeren zowel zingende als musicerende acteurs zijn beroemde liederen op de bühne op.

Biermann vertelt voorafgaand aan de voorstelling over het interbellum, de periode tussen de twee wereldoorlogen, toen de Duitsers de economische crisis achter zich konden laten. “Er was weer werk, het fascisme bloeide.” Zijn vader Dagobert, een vakbondsman, verzette zich echter. Later zou zoon Wolf het rebelse karakter erven. 

Dagobert drukte de verboden communistische KPD-krant, schreef artikelen over nazi-terreur, deed aan sabotageacties. Daarvoor belandde hij in het tuchthuis, waar hij turf moest steken. De vader, arbeider op de scheepswerf Blohm+Voss in Hamburg, werd door de nazi's gearresteerd en in concentratiekamp Auschwitz vermoord. ”Mijn moeder wilde dat ik mijn vader zou wreken.”

Overleven

Samen met zijn moeder Emma overleefde de kleine Wolf tijdens de Tweede Wereldoorlog de brandende hel in zijn geboortestad. “Geen enkel ei kan zelf het nest kiezen waarin het wordt uitgebroed”, zegt hij daar nu nuchter over. “Ik kwam uit een joodse en communistische familie. Dat was niet bepaald handig.”

'Daarom namen we de Engelse bommen voor lief als geschenken uit de hemel', dichtte hij later in zijn lied ‘Fegefeuer der Bombennacht’ (Vagevuur van de bommennacht). De halve wees uit Hamburg verhuisde begin jaren vijftig als zestienjarige vrijwillig naar de socialistische, klassenloze DDR in het Oostblok. Maar natuurlijk bleef hij het verdriet om zijn verloren vader met zich meedragen, net als het trauma van het Derde Rijk.

Na de oorlog en de Holocaust wilde Wolf Biermann koste wat kost naar het socialistische Brecht-theater in Berlijn, het huidige Berliner Ensemble. Daar leerde hij ook de 'zelfverheerlijking' kennen: een narcistische stijl met een zekere arrogantie, die hem later door sommigen eveneens werd verweten. Desondanks geeft hij toe dat hij groot geluk had. Bijvoorbeeld omdat hij kennis maakte met de beroemde echtgenote van regisseur Bertolt Brecht, Helene Weigel. Hij werkte enkele jaren als regie-assistent bij het Brecht-theater, waar zij toen intendant was.

De liefde

Door een trio andere vrouwen, belangrijke liefdes, kwam hij ook verder. De eerste, danseres Brigitte Soubeyran, zei hem dat hij 'in de stijl van chansons moest spelen'. ”En ik moest mijn snor laten staan.” De tweede, topactrice Eva-Maria Hagen, zei: 'Je moet nog brutaler worden.' En de derde, zijn huidige vrouw Pamela, toen 25 jaar jonger, zou hem tevredenheid schenken.

Maar als jonge student, schrijver en zanger moest hij omgaan met de drama's uit zijn vroege jeugd. “Met mijn vader en mijn schaduw”, zegt hij over het zware lot dat hij altijd met zich mee heeft moeten dragen. Hij moest heel wat 'draken' verslaan. Leiders van de Freie Deutsche Jugend (FDJ, de Oost-Duitse jeugdbeweging) bijvoorbeeld, die hem als 'westerse klassenvijand' aan de kaak stelden. Of socialistische cultuurfunctionarissen die hem in 1965 een optreedverbod oplegden. “Ik was twaalf jaar lang verboden. Ik zong in mijn kamer, jarenlang.”

Stasi-Ballade

Vrienden, westerse journalisten en informanten van de Oost-Duitse geheime dienst Stasi toonden belangstelling voor zijn woning. Daar werd later, in het roerige jaar 1968, zijn beroemde album 'Chausseestraße 131' opgenomen. Het geluidsmateriaal werd naar West-Berlijn gesmokkeld. 

Spionnen stonden voor de deur, in de muur waren microfoons als luistervinken geïnstalleerd. ”De remmen van mijn Wartburg (Oost-Duits automerk - red.) hebben ze gemanipuleerd. Dat was poging tot moord.” Biermann revancheerde zich met het meedogenloze lied 'die Stasi-Ballade'.

De DDR-draken, de hoge heren van het Politbüro van partijleider Honecker, dwongen hem in 1976 uiteindelijk tot verbanning, nadat hij bij hoge uitzondering in Keulen zes concerten had mogen spelen. Daarna mocht hij niet meer terugkeren naar de DDR. “Ik werd kaltgestellt.” 

Verbanning uit de DDR

Deze Ausbürgerung leidde tot een internationale storm van protest. Maar pas in 1989, na de val van de Berlijnse Muur, kon Biermann weer naar zijn eigen land, zijn Heimat terug. Hij werd door uitzinnige menigtes in Leipzig en Erfurt als een verloren zoon ontvangen. Maar zijn wakkere geest werd niet door iedereen op prijs gesteld.

Zo heeft de moedige Biermann, met de beroemdste snor van de bondsrepubliek, zijn hele leven lang de geesten uit zijn verleden bestreden. ”Ik ben een getekend kind, dat met zijn ziel van nieuwsgierigheid letterlijk het vuur zoekt.”

Destijds, tijdens de democratische Wende van 1989-1990, dacht Wolf Biermann nog: 'Wij Duitsers zijn de grootste geluksvogels ter wereld.' Na de pijlsnelle eenwording, racistische rellen en aanslagen in de jaren negentig, begon hij te twijfelen aan zijn landgenoten en hun democratische gezindheid. Die twijfels klinken tot op de dag van vandaag door. “Ik vrees dat we na twee wereldoorlogen nu opnieuw in een soort vooroorlogse periode terecht zijn gekomen, bedreigd van buitenaf én van binnenuit.”

Waarschuwing voor de AfD

Tegenwoordig maakt Biermann zich grote zorgen over de steun voor de AfD en extreemrechtse partijen in Europa. “De nazi's hebben in ieder geval bewezen dat je met democratische middelen de democratie kunt afschaffen”, zegt hij over Hitlers verkiezingsoverwinning in de late Weimarrepubliek en zijn daaropvolgende machtsovername in 1933.

Met deze waarschuwing trekt de politieke zanger een indirecte vergelijking tussen het Derde Rijk en de Alternative für Deutschland (AfD), die talrijke rechtsextremisten in haar gelederen duldt, zoals de veroordeelde Thüringse AfD-partijleider Björn Höcke.

“Hitler was er bepaald trots op, en hij heeft dat ook vaak uitgesproken, dat hij via verkiezingen en van binnenin de democratie zijn doel had bereikt. Niet door de staatsgreep van tien jaar eerder, maar via verkiezingen binnen de samenleving.”

In de DDR bespioneerde de Stasi-staat, de overheid dus, deze Duitse dichter. Maar de huidige staat, de bondsrepubliek, wil Biermann met alle macht verdedigen. Hij roept op om pal achter de democratie te gaan staan. “Als we niet op een dag vervolgd willen worden, moeten we onze staat nu verdedigen.” Want: “Ons land is weliswaar verenigd, maar nog steeds fragiel.”