NSDAP-archief wakkert interesse naziverleden aan

Het is een klein wonder dat de lidmaatschapskaarten van de Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (NSDAP) überhaupt nog te raadplegen zijn. Aan het einde van de Tweede Wereldoorlog, toen Duitsland de nederlaag zag aankomen, gaven de nazi’s opdracht de zorgvuldig geordende ledenadministratie te vernietigen. De lidmaatschapskaarten, opgeslagen in het nazi-hoofdkwartier in München, werden naar een papierfabriek net buiten de stad gebracht. Daar moesten ze direct tot pulp worden vermalen, maar de eigenaar van de fabriek deed dat niet. Tegen het bevel van de nazi’s in verstopte hij de ledenkaarten onder stapels oudpapier. Na de bevrijding van München op 30 april 1945 overhandigde hij de papieren van het Zentralkartei (centrale administratie) en het Gaukartei (regionale administratie) over aan de Amerikanen.

Decennialang lagen de NSDAP-lidmaatschapskaarten in een archief in Berlijn dat onder controle stond van de Amerikanen. Pas na de Duitse eenwording in 1990 kwam de NSDAP-Mitgliederkartei -12 miljoen documenten met gegevens over ruim 10 miljoen mensen- weer in Duitse handen. De Amerikanen behielden destijds wel een kopie van de bestanden op microfiches. Die hebben ze in maart dit jaar op hun eigen website online toegankelijk gemaakt. De meeste mensen die in het ledenbestand voorkomen, zijn inmiddels overleden, en daarmee zijn de ‘Schutzfristen’ (beschermingstermijnen) verlopen. 

Zoekmachines

Het online toegankelijk maken van zo’n omvangrijk en ook gevoelig archief was groot nieuws in Duitsland. Voor het eerst hoefden mensen geen bureaucratische aanvraag meer te doen bij het Bundesarchiv om erachter te komen of familieleden lid waren geweest van de NSDAP. Daar liggen de originele lidmaatschapskaarten nu opgeslagen en zijn alleen fysiek doorzoekbaar. 

Als eerste bouwde de Duitse krant Die Zeit in april met kunstmatige intelligentie een tool voor hun lezers waarmee de Amerikaanse kopieën van de kaarten razendsnel doorzoekbaar werden. In mei volgde Der Spiegel en in juni de Süddeutsche Zeitung. 

“Het nazitijdperk heeft altijd een belangrijke rol gespeeld in onze berichtgeving, met talloze coververhalen”, zegt Felix Bohr, adjunct-hoofd van de afdeling Geschiedenis bij Der Spiegel tegen Duitslandweb. “Alles wees er vanuit journalistiek oogpunt op dat we deze schat aan gegevens toegankelijk en makkelijk doorzoekbaar moesten maken voor onze lezers en vooral onze abonnees.” 

Ideologisch overtuigd?

De zoektool van Der Spiegel is al honderdduizenden keren geraadpleegd, liet Bohr in juli weten. Het magazine ontving duizenden reacties van lezers. “Velen bedanken ons voor de zoektool en melden dat ze familieleden in de database hebben gevonden.” In Der Spiegel verschenen diverse verhalen over wat de zoekresultaten betekenen voor mensen. 

In eerste instantie kunnen mensen in het archief vooral antwoord vinden op de vraag: ‘Was mijn opa of moeder lid van de NSDAP?’. Belangrijk voorbehoud is dat niet alle ledenkaarten destijds zijn gered. Het archief is voor ongeveer 80 procent compleet. Wanneer iemand niet in het archief voorkomt, betekent dat niet dat hij of zij geen NSDAP-lid was. Was iemand wel lid van Hitlers partij, dan is het interessant om te kijken wanneer diegene lid werd. Over het algemeen kan aangenomen worden dat de mensen die vroeg lid werden, in de jaren 20 en vroege jaren 30, dat uit ideologische gronden deden. Zij stonden waarschijnlijk achter de radicaal-nationalistische en antisemitische ideologie van de partij. Na 1933, toen de nazi’s aan de macht kwamen, groeide het aantal NSDAP-leden explosief. Daar zaten ook mensen bij die dat uit opportunisme deden en bijvoorbeeld carrièrekansen zagen in nazi-Duitsland.

Duitse historici waarschuwen dat de ledengegevens van de NSDAP slechts een indicatie geven over iemands handelen, zoals de historicus Frank Bösch. Ze geven volgens hem niet aan in hoeverre iemand het nationaal-socialisme daadwerkelijk steunde, daardoor is verder onderzoek nodig. Er waren ook prominente nazi's en Wehrmacht-officieren die geen partijlid waren.

'Langverwachte stap'

Der Spiegel, maar ook de andere Duitse media, breiden de zoekmachines nog steeds uit. Bohr: “We hebben onlangs meer dan 800.000 extra indexkaarten beschikbaar gesteld en beschikbare documenten over de SS uit het Bundesarchiv aan de gegevens gekoppeld. Bij elke treffer vinden onze lezers achtergrondinformatie bij de documenten en historische context in automatisch gegenereerde dossiers. Ook geven we tips voor verder onderzoek.” 

In een nieuwsitem van Deutsche Welle in juli vertelde Hanno Dannenfeldt dat hij veel familieleden vond in het archief. Hij wist dat zijn opa op een elite-internaat van de nazi’s had gezeten, maar dat ook de rest van zijn familie lid was van  NSDAP, was hem onbekend. “Ik vind het super jammer dat deze informatie nu pas naar buiten komt”, vertelt hij. “Ik erger me over alle gesprekken die altijd maar minimaal over deze thema’s gingen. Maar ik had ook niets om me aan vast te houden, niet zo zwart-wit als dat we nu hebben met de ledenkaarten.” De nieuwe informatie biedt mensen volgens Dannenfeldt de mogelijkheid om (opnieuw) met hun ouders over de oorlog te praten. 

Het openbaar maken van het NSDAP-ledenarchief is een belangrijke en langverwachte stap volgens Aleida Assmann, een prominente Duitse expert in de Duitse herinneringscultuur. Na de oorlog, tijdens de processen van Neurenberg, werden meerdere nazi’s berecht en ter dood veroordeeld. Daarmee ontstond volgens Assmann het beeld van dat dat dé nazi’s waren geweest en de rest van de samenleving geen schuld had gehad. Later, toen degenen die de nazitijd hadden meegemaakt door een nieuwe generatie wel kritisch werden bevraagd, werden er volgens Assmann vooral individuele personen aangekeken op hun nazi-verleden of dat van hun familieleden. Dat valt met dit archief volgens haar grotendeels weg. “Het betreft nu de hele samenleving.”