9 november: een historisch beladen dag voor Duitsland

9 November wordt in Duitsland ook wel ‘Schicksalstag’ genoemd; de dag van het lot. Op deze datum brak in 1918 de Novemberrevolutie uit: keizer Wilhelm II ontvluchtte Duitsland na het verlies van de Eerste Wereldoorlog en nog diezelfde dag riep de sociaaldemocraat Philipp Scheidemann vanaf het balkon van de Rijksdag in Berlijn de republiek uit. In één klap veranderde Duitsland van een monarchie in een parlementaire democratie.  

De jonge nationaalsocialist Adolf Hitler gebruikte 9 november een aantal jaren later bewust om met zijn eigen revolutie de jonge republiek weer omver te werpen. In de Bürgerbräukeller in München deed Hitler als voorman van de extreemrechtse nationalistische beweging NSDAP in 1923 een greep naar de macht. Hij dwong een deel van de Beierse regering die daar aanwezig was, hem te steunen. Hitlers plan was om vanuit München de regering in Berlijn omver te werpen. Zijn 'Bierkellerputsch' mislukte. Hitler ging de gevangenis in, waar hij zijn politieke en zeer antisemitische autobiografie ‘Mein Kampf’ schreef. 

Reichspogromnacht

In 1933 lukte het Hitler wel om aan de macht te komen. In de nacht van 9 op 10 november 1938 vernielden de nazi's en hun aanhang talloze synagogen, bedrijven en woningen van Joden door het hele land. In de nacht zelf vielen volgens de autoriteiten 91 doden, maar historici gaan ervan uit dat het er in werkelijkheid meer waren. In de periode daarna stierven nog veel meer mensen aan de gevolgen van het geweld. Ook pleegden veel mensen zelfmoord. Het Duitse historische naslagwerk LeMo van het Deutsches Historisches Museum spreekt van 1.300 doden. Ruim 30.000 joodse mannen werden afgevoerd naar concentratiekampen.  

Deze Reichspogromnacht, die in Nederland ook wel bekendstaat als Kristallnacht, wordt jaarlijks op veel plekken herdacht. De Duitse bondspresident Frank-Walter Steinmeier doet dat dit jaar in Weimar (Thüringen). Hij zal vandaag spreken bij een herdenkingsbijeenkomst in voormalig concentratiekamp Buchenwald, dat tegenwoordig een gedenkplaats is. Ook legt Steinmeier een krans bij een speciaal monument voor de joodse slachtoffers van de pogroms.

Op 9 november wordt ook traditiegetrouw opgeroepen tot Stolperstein-Putzaktionen: het schoonmaken van de kleine messing gedenksteentjes die in Duitsland en ver daarbuiten herinneren aan joodse en andere slachtoffers van de nazi’s. Op een ‘Stolperstein’ (letterlijk: struikelsteen) staat de naam, de geboortedatum en verdere gegevens over het lot van het slachtoffer. Hij wordt geplaatst in de stoep voor het huis van een slachtoffer. De Stolpersteine zijn een initiatief van de Duitse kunstenaar Gunter Demnig. 

Afgelopen september was er veel verontwaardiging over het besluit van de Saksische gemeente Heidenau om geen nieuwe Stolpersteine meer toe te staan, op initiatief van de uiterst rechtse partij AfD samen met de CDU. 

Val van de Muur

Verreweg de meeste Duitsers denken bij 9 november aan de val van de Berlijnse Muur in 1989, bleek een aantal jaar geleden uit een peiling van opiniepeiler Forsa. Op die dag ging onverwacht de grens tussen Oost- en West-Berlijn open, na ruim 28 jaar. DDR-politicus Günter Schabowski veranderde de geschiedenis toen hij op 9 november ‘s avonds per ongeluk live op tv zei dat uitreizen  “per direct” mogelijk was. Meteen staken mensen massaal de grens over. 

President Steinmeier staat in Weimar ook stil bij de Val van de Muur, die voorafgegaan werd door een vreedzame revolutie vanuit het volk. Hij gaat in gesprek met voormalige burgerrechtenactivisten uit de DDR en sleutelfiguren uit de regio Weimar die betrokken waren bij de opbouw van de democratie na 1989. Steinmeier heeft de afgelopen jaren herhaaldelijk gezegd dat hij 9 november ziet als een dag van bezinning voor Duitsland. In 2021 pleitte hij voor het omarmen van zowel de schaamte en verdriet om de slachtoffers als respect en waardering voor de pioniers van de democratie. 9 november is volgens de bondspresident een “Duitse dag bij uitstek”.

In Berlijn wordt de val van de Muur jaarlijks herdacht bij het monument aan de Bernauer Strasse. In die straat liep de Muur direct langs de huizen: de façades waren Oost-, de stoep was West-Berlijn. In de zomer van 1961, toen de Muur werd gebouwd, sprongen hier mensen uit het raam richting Westen. Het kon maar even, al snel moesten de bewoners verhuizen en werden de huizen dichtgemetseld. Het is nu één van de weinige plekken in de Duitse hoofdstad waar de Muur nog zichtbaar is.

Ter gelegenheid van de ‘Mauerfall’, nu 37 jaar geleden, organiseert Berlijn ook de Freedom Week. Van 7 tot 14 november zijn er in de hoofdstad tal van bijeenkomsten en activiteiten georganiseerd rondom het thema vrijheid en democratie.

Waar de Val van de Muur jarenlang uitbundig werd gevierd, wordt 9 november de afgelopen jaren steeds meer gebruikt om te benadrukken dat vrijheid en democratie onder druk staan, mede door internationale spanningen, oorlogen en polarisatie. De Duitse eenwording van 1990 is lang niet volgens alle Duitsers geslaagd, blijkt uit recent onderzoek van de Tagesspiegel Unity Monitor. Tweederde van de ondervraagden in Oost-Duitsland voelt zich structureel benadeeld, terwijl in het Westen minder dan eenderde nadelen voor het Oosten ervaart. 70 procent van de respondenten in Oost-Duitsland zegt dat de belofte na de Val van de Muur over gelijke leefomstandigheden, niet is nagekomen. Bijna twee derde van hen is van mening dat hun belangen niet worden vertegenwoordigd in de nationale politiek.

Meer weten over 9 november?

Dit jaar maakten we bij Duitslandweb een beeldverhaal over de Val van de Muur voor social media. Met historische foto’s en korte teksten scroll je door het verhaal van de Muur: van bouw tot val.

Eerder maakten we bij Duitslandweb een interactieve tijdlijn over de Val van de Muur, met met foto- en videomateriaal.

In 2019 maakten we de interviewserie Toen de Muur viel. Oost-Duitsers die de Wende in de provincie hebben beleefd, ver van de Berlijnse Muur, vertelden over hun ervaringen en hoe de gebeurtenissen van toen 30 jaar later nog steeds een rol spelen in hun leven.

 Een selectie artikelen uit ons archief: 

- Nederlandse Berlijn-foto’s in Berlin Museum (oktober 2026)
- 30 jaar Stasi-archiefsnippers plakken (november 2024)
- 9 november: veel grote geschiedenis op één dag (november 2023)
- Boekentips: 30 jaar val van de Muur (november 2019)

Podcasts over het leven in de DDR:

- Podcastreeks: Blik op de Muur (2024)
- MAX-podcast 'Over de Muur' van Ulrike Nagel (2024)

Ooggetuigenverslagen:

- Unieke interviews met 'Zeitzeugen' (ooggetuigen) over de Val van de Muur en de Wende van 1989/1990 in het Zeitzeugen Portal (Duits).