Merkels moeilijke beginjaren
Serie: 30 jaar Duitsland door Nederlandse ogen

In de winterdagen van 2007 ging ik als correspondent in Duitsland aan de slag voor de grootste krant van wakker Nederland. In dat onzekere jaar, bijna twee decennia geleden, brak de financiële crisis uit, waarbij ook banken in de Bondsrepubliek als luciferhoutjes braken. 

Met een pokerface garandeerde de toenmalige kanselier, ze heette Angela Merkel, het spaargeld van alle oosterburen. Ze trok vijfhonderd miljard euro belastinggeld uit om de banken die te veel risico hadden genomen te redden. Op haar kantoor, bij een bijeenkomst van onze buitenlandse persvereniging, stelde ik haar een vraag. Tot mijn verbazing gaf de meestal voorzichtig opererende christendemocrate uitgebreid antwoord. 

In haar CDU-verkiezingsprogramma had ik veelvuldig de termen deregulatie, liberalisering en privatisering gelezen. Of dat er mede toe geleid had dat de banken nauwelijks eigen vermogen hadden en, als in een casino, het geld van klanten verbrast hadden? Zonder zich te excuseren gaf Merkel ruiterlijk toe dat de lobbyisten van de financiële sector haar jarenlang belaagd hadden om de wettelijke regels te verzwakken.

Wankelende banken

Als student was ik al klant bij Dresdner Bank en moest mijn bankzaken op de Pariser Platz naast naast de Brandenburger Tor regelen. De kantoorklerken waren jarenlang bars en onvriendelijk, tot ik een beter inkomen kreeg. Door wangedrag van hun investment-jongens ging het geldhuis echter ten onder. Ook mijn andere bank moest door de federale overheid met vele miljarden euro’s gered worden.

Economisch had Duitsland het in die jaren niet makkelijk. Merkel erfde van haar voorganger Gerhard Schröder (SPD) vijf miljoen werklozen, profiteerde echter flink van zijn ingrijpende hervormingen op de arbeidsmarkt. Achter die getallen schuilde veel maatschappelijk leed.

Op zoek naar menselijke verhalen reed ik naar de gemeente met de meeste werklozen. Dat was een troosteloos Oost-Duits dorp met afbladderende woonsilo’s uit de communistische tijd. In een andere reportage schilderde ik de transformatie na de ineenstorting van de DDR. Zo bezocht ik de laatste bruinkolenboer van Berlijn, een zwartgeblakerde man die steeds vijftig kilo op zijn schouders torste. 

Als correspondent geef je een dwarsdoorsnede van de maatschappij een gezicht. Dus bezocht ik zowel arbeiders als miljonairs, wetenschappers en experts, van soldaat tot generaal kreeg iedereen het woord. En natuurlijk ook de kiezers van Europa’s grootste lidstaat, en de beleidsbepalers.

Een vraag leidde tot een eigen cocktail

In 2009 stelde ik kanselier Merkel wederom een prangende vraag. In de Bundespressekonferenz luisterde het hoofdstedelijke journaille geamuseerd. Als enige vroeg ik waarom ze, uitgerekend midden in de grootste financiële crisis sinds 1945, Wolfgang Schäuble tot schatkistbewaarder benoemde. Want die minister had toch 100.000 D-Mark smeergeld van een wapenhandelaar aangenomen en daarover tegen de Bondsdag gelogen. Merkels slappe verdediging werd nationaal nieuws.

Binnen de kortste keren bekeken een miljoen mensen hierna op Youtube mijn akkefietje met de machtigste vrouw in Europa. Op de Duitse tv moest ik interviews geven. En in een chique Hamburgse bar werd vanwege mijn koppige navragen spontaan een nieuwe cocktail naar mij vernoemd. 

Desalniettemin werd de ervaren Schäuble, die vanwege een zwartgeldschandaal als partijvoorzitter van de CDU reeds in 2000 moest aftreden, als minister van Financiën Merkels belangrijkste bewindsman. Vanwege de internationale bankencrisis raakte ook Griekenland in zwaar weer. Berlijn hield Athene met veel begrotingsdiscipline in de eurozone. 

Rumoer over euro-redding leidde tot geboorte AfD

Ter rechterzijde in de Bondsrepubliek ontstond in 2012 wrevel over de honderden miljarden euro’s die voor de Europese reddingsmaatregelen uitgegeven werden. In de rechtszaal bij het Grondwettelijk Hof in Karlsruhe zag ik hoe de opperrechters de bezwaren van economen en conservatieve hooglaren weerlegden. 

Die waren daarover zo boos dat ze in 2013 besloten een nieuwe partij op te richten. Zoiets was reeds lang niet gebeurd. De Alternative für Deutschland (AfD) werd door professoren opgericht, maar zou een veel volksere en rechts-populistische koers gaan varen. Ik sprak later met de teleurgestelde oprichter. Oud-industriebondvoorzitter Hans-Olaf Henkel gaf toe dat hij had meegeholpen 'een monster' te ontwikkelen.

Migratiedruk op kanselierschap Merkel

In 2014 begonnen de aantallen asielzoekers naar Duitsland te stijgen. In de Oost-Duitse provincie bezocht ik de eerste bijeenkomsten van Pegida. Zij verzamelden in Dresden vreemdelingenhaters en diverse pro-Russische complotdenkers. Ik zag galgen voor Angela Merkel en op de bühne stonden lieden met hooivorken. Daarmee moesten politici, journalisten, vakbondsmensen en kerkelijke functionarissen letterlijk verjaagd worden.

Een jaar later maakte ik als correspondent vooral verhalen over de grote stroom vluchtelingen. Via de kustwacht in Griekenland en helikopters boven het Italiaanse eiland Lampedusa begeleidde ik ze. Vanaf de Balkan en Boedapest liepen we richting Duitsland. In München zag ik de bevolking klappen. Dit was de Willkommenskultur.

Ik hoorde regeringschef Merkel haar beroemde motto 'Wir schaffen das' uitspreken. Zo wilde de nuchtere natuurkundige uit Oost-Duitsland optimisme uitstralen. Maar er waren dagen dat tienduizend ontheemden in ellenlange rijen over de Beierse heuvels binnenkwamen. De opvang en integratie bleek nog een fiks karwei.