Gesomber in Duitsland anno nu
Serie: 30 jaar Duitsland door Nederlandse ogen

“Wat gaat er eigenlijk wél goed in Duitsland?” In een Berlijnse Eckkneipe ben ik aan een tafel beland met een praatgraag koppel. Na de gebruikelijke interesse in Nederland – waarom we zo veel talen spreken en hoe vers de Febo-kroketten zijn – komt het gesprek op Duitsland.

Hun geklaag vloeit zo rijkelijk als het Schultheiss-bier uit de tap. De politici liegen, de bruggen storten in en bij de dokter zit je urenlang in de wachtkamer. De gebruikelijke klachten over bureaucratie en starre omgang van Duitsers vliegen over tafel. “Maar het gaat alsnog toch best goed met Duitsland?” vraag ik de twee, terwijl ik mijn innerlijke Friedrich Merz aanboor. De twee kijken mij stamelend aan. “Wat dan? Wat gaat er wél goed?”

Het komt misschien door het glas bier, maar ik moet lang nadenken. Het verbaast me hoe lang ik moet nadenken.

Toen ik begin 2024 naar Berlijn trok om Duitslandcorrespondent voor de NOS te worden, wist ik dat de economische toestand van het land voer voor talloze reportages zou zijn. Sinds 2019 stagneert de economie, terwijl die in andere Europese landen na de coronacrisis weer aantrok. De economische motor hapert.

Duitsland reageert te traag op de nieuwe tijd

Als verklaring wordt er vaak naar de internationale situatie gewezen. De Duitse economie leunde op goedkoop Russisch gas, onbegrensde export naar China en de veiligheid door Amerika, waardoor de eigen defensie-uitgaven laag konden blijven. Die drie zekerheden zijn weggevallen. Duitsland nam na de Russische invasie van Oekraïne razendsnel afscheid van het gas uit het oosten, de Chinezen produceren inmiddels zelf auto’s en koelkasten en de Amerikanen hebben eenzijdig de vriendschap opgezegd.

Met andere woorden: Duitsland is het slachtoffer van de veranderende internationale wereldorde. Dat is te simpel gedacht. De Duitse stagnatie zou daarbij volledig buiten de eigen verantwoordelijkheid worden gelegd. Feit is dat het land te traag heeft gereageerd en reageert op de nieuwe tijd. Niet zo gek: de ‘oude’ economie van benzineauto’s, chemische giganten en staal- en metaalindustrie heeft het land veel gebracht.

Maar ondertussen bleef innovatie, digitalisering en verduurzaming achter. De verkeerslichtcoalitie van Olaf Scholz’ SPD, de Groenen en de FDP had de ambitie dit in sneltreinvaart in te halen, maar stuitte daarbij op financiële beperkingen (de schuldenrem), onderlinge spanningen en weerstand tegen té radicale doelen, zoals het fel bekritiseerde Heizungsgesetz.

Voor de CDU/CSU van de toenmalige oppositieleider Merz was het prijsschieten. Als zijn partij iets werd toevertrouwd, dan was het wel economische competentie. Na het vroegtijdig einde van de regering-Scholz won hij eenvoudig de verkiezingen. Door het deels loslaten van de schuldenrem kreeg de nieuwe regering bovendien honderden miljarden aan investeringspotentieel.

De economische wederopstanding bleef uit. De verwachte groei voor dit jaar is alweer verdampt, nadat de Amerikanen en Israëli’s de oorlog aan Iran verklaarden. Opnieuw het buitenland, maar kiezers kijken zeker ook naar Merz. Zijn belofte om Duitsland ‘wieder voran’ te krijgen, kan hij vooralsnog niet inlossen.

'Misschien stem ik gewoon helemaal niet meer'

Het koppel in de kroeg zegt de bondskanselier nooit vertrouwd te hebben. “Hij is een multimiljonair, hij zit er voor zichzelf”, klinkt de typische toogtaal. Tegelijk hebben de drie andere middenpartijen het in de vorige regering ook verkackt. Mijn tafelgenoten klinken misschien als de typische, werkloze bezopen kroegtijgers, maar dat zijn ze niet. Hij is agent, zij leidt een kinderopvang: het middenklassehuishouden dat politici graag aanhalen in toespraken.

Het duo is politiek wees geworden. Een stem op de flanken sluiten zij uit. Die Linke: te radicaal, de AfD: ben je gek? Ik stel de twee voor een nieuwe partij in het midden te beginnen, een gedachte die ik vaker deel na een klaagzang over de Duitse politiek. De reactie luidt dan steevast: kansloos, met de Duitse kiesdrempel van 5 procent. “Misschien stem ik gewoon helemaal niet meer”, klinkt er uiteindelijk fatalistisch.

Het brede wantrouwen en de murwgeslagen opstelling komt uiteindelijk de AfD ten goede. Ondanks onthullingen over vriendjespolitiek en extremistische uitspraken, groeit de achterban van de partij gestaag door. In alle peilingen is de partij inmiddels duidelijk de grootste. Opvallend: de AfD scoort inmiddels een hoger ‘competentiecijfer’ op het thema economie dan de CDU/CSU.

Er bestaat een algehele somberte in het land, die door de politiek wordt gedragen. Regeringswoordvoerder Stefan Kornelius gaf onlangs een presentatie aan buitenlandse correspondenten, waarbij hij nog eens herhaalde hoeveel seinen op rood staan. Er wordt weinig geïnvesteerd, de belastingdruk is hoger dan elders in Europa en de arbeidsproductiviteit is laag. In 2025 verdwenen er 120.000 banen in de industrie, de zorg- en pensioenkosten stijgen snel.

De probleemanalyse klopt, maar wat ontbreekt is een groot verhaal over een rooskleurige(re) toekomst. Wat vooral bij de kiezer aankomt, zijn suggesties van Merz dat Duitsers te weinig werken, lui zijn en zich te vaak ziekmelden. Mede hierdoor liggen zijn waarderingscijfers, iets meer dan één jaar in het ambt, historisch laag.

“Alles gaat mis in Duitsland”, was mijn eerste reflex in het kroeggesprek. De somberte bleek ook op mij overgeslagen. Toch probeerde ik, twee bier verder, mijn tafelgenoten te enthousiasmeren over het feit dat Duitsland nog altijd de derde economie ter wereld is Dat Duitse auto’s, keramiek en Adidas nog altijd een goed imago en groot potentieel hebben. Dat een Duitser zijn afspraak altijd nakomt. Dat de treinen weliswaar vertraagd zijn, maar de wc’s tenminste best schoon.

Dat is wat Duitsland nodig heeft. Een beetje meer positiviteit, optimisme en wellicht ook trots. Ik wil mijn tafelgenoten bíjna opperen samen een nieuwe partij te leiden.