Met Schröder was het zelden saai
Serie: 30 jaar Duitsland door Nederlandse ogen

Begin juli 2002 arriveerde ik in Berlijn om er een jaar of vijf als Duitsland-correspondent voor de NOS te werken. Dacht ik. Het werden er ruim negen. Negen enerverende jaren waarin een aantal dingen meestal wel vaststond. Michael Schumacher won in de eerste jaren steevast de Formule 1 en Bayern werd, nog steeds trouwens, meestal kampioen van de Bundesliga. Bijna niet meer voor te stellen maar ik heb óók meegemaakt dat Werder Bremen en VfL Wolfsburg er met de titel vandoor gingen.

Op deze plaats leg ik de nadruk op mijn eerste jaren als correspondent. Daarin begon zich al voorzichtig nóg een trend af te tekenen: de afnemende populariteit van de grote volkspartijen, de CDU/CSU en de SPD, waarbij aangetekend dat de neergaande trend zich bij de SPD eerder inzette dan bij de CDU/CSU. Af en toe was er nog wel eens een uitschieter (Kurt Beck die in 2006 met de SPD een absolute meerderheid haalde in de deelstaat Hessen), maar de christen- en sociaaldemocraten hadden overwegend tegenvallende resultaten te betreuren bij (deelstaat)verkiezingen.

Bij de landelijke verkiezingen van 2002 bleven ze allebei net onder de 40 procent steken, resultaten waar ze nu alleen nog maar van kunnen dromen. Gerhard Schröder (SPD) bleef uitdager Edmund Stoiber (CSU) krap voor, met dank aan de overstromingen in vooral het Saksische Elbe-gebied. Schröder stapte op mediagenieke regenlaarzen in getroffen gebieden rond, terwijl zijn rivaal Stoiber de ontwikkelingen voor de televisie in het Beierse Wolfsrathausen volgde.

Het hielp de zittende kanselier verder dat hij ferm afstand nam van de Amerikaanse regering inzake Irak. Schröder kondigde aan dat Duitsland onder zijn leiding niet mee zou doen aan een oorlog in dat land en ook dat bracht hem electoraal gewin. Hij kon daarop zijn rood-groene regering met vicekanselier Joschka Fischer (Groenen) voortzetten, terwijl Angela Merkel (CDU) in de oppositiebanken afrekende met partijgenoot Friedrich Merz. Ze zette hem opzij als fractievoorzitter omdat ze in die positie voor zichzelf een ideale springplank zag naar het lijsttrekkerschap van de Union, de Duitse christendemocraten van CDU en CSU.

Agenda 2010

Met Schröder als kanselier was het zelden saai. Nog voor de al gememoreerde verkiezingen van 2002 schopte hij partijgenoot Rudolf Scharping, minister van Defensie, uit zijn regering vanwege een schandaal teveel. En in maart van 2003 lanceerde hij zijn 'Agenda 2010', een dappere en vooral bitter noodzakelijke poging om de haperende arbeidsmarkt en het sociale stelsel te hervormen. Duitsland telde op dat moment zo’n 4 miljoen werklozen en dat aantal zou nog oplopen tot ruim 5 miljoen. De Agenda van Schröder leidde onder meer tot, een jaar later, het woord van het jaar: Hartz IV, een drastische verlaging van de werkloosheidsuitkeringen. Het bracht honderdduizenden demonstranten op de been, niet uitsluitend, maar wel vooral in het Oosten. Daar kwamen de Montagsdemonstrationen weer in zwang, een begrip uit de nadagen van de voormalige DDR.

Op zevenmijlslaarzen ga ik door de jaren heen, ik ben me ervan bewust. De vraag dringt zich misschien op of je als correspondent alleen maar oog hebt voor de Grote Politiek? Eerlijk antwoord: jein. Nee, je probeert ook interessante onderwerpen die niet onmiddellijk de voorpagina’s halen onder de aandacht van de Nederlandse nieuwsconsument te brengen. Ik herinner me een reportage die ik maakte naar aanleiding van een rapport waarin gewaarschuwd werd voor een mannenoverschot in (delen van) de voormalige DDR. In zo’n reportage moet je natuurlijk stilstaan bij de oorzaak van het fenomeen en ja, dan kom je in dit geval wel weer in de buurt van die Grote Politiek. Na de Wende zijn veel jonge mensen weggegaan uit het Oosten als gevolg van de snel groeiende werkloosheid in dat deel van het land. Dat vertrek naar andere delen van Duitsland werd niet altijd een succes en dus kwamen er ook weer jonge mensen terug en, u raadt ‘t, dat waren vaker mannen dan vrouwen.

Theaterstuk

Een Duitse paus, vervroegde verkiezingen in 2005 en een ongeëvenaard theaterstuk op de verkiezingsavond met Schröder opnieuw in de hoofdrol (hij wilde zijn nederlaag niet accepteren en hield de echte winnaar, Angela Merkel, voor dat zijn SPD nooit zou toetreden tot een regering onder haar leiding), de eerste vrouwelijke bondskanselier en eentje uit het Oosten nog wel, het zomersprookje van het WK voetbal van 2006, de onaantastbare Günter Grass, winnaar van de Nobelprijs voor de literatuur die in zijn autobiografie toegaf dat hij tijdens de laatste oorlogsjaren lid was geweest van de Waffen-SS, het zijn maar een paar van de onderwerpen waarover ik mocht berichten in de eerste jaren van mijn correspondentschap.

Oké, niet alles wat ik zelf interessant vond, haalde het Journaal, maar, en daar kijk ik misschien wel met de meeste voldoening op terug, de belangstelling voor ons buurland is in die tijd wel groter geworden en dat is de jaren daarna alleen maar toegenomen. Met dank aan alle andere correspondenten en met dank aan het Duitsland Instituut Amsterdam.

Afbeelding Schröder in 2002: Schwarzwälder, Schroeder2002, CC BY-SA 3.0