Kan Merz, het Stehaufmännchen, ook vooruit?

Na het struikelen van het kabinet Scholz leek Merz vorig jaar heel even in draf het toneel op te komen. Om helaas al kort daarna strompelend verder te gaan. Maar als een karaktertrek Merz tekent is het vallen, opstaan en doorgaan. Een Stehaufmännchen, een tuimelbeker die na wat schokken weer overeind komt.

Friedrich Merz had wel vaker meerdere aanlopen nodig om binnen te komen. Partijvoorzitter werd hij pas bij de derde poging en bondskanselier pas bij de tweede stemronde in de Bondsdag, na een mislukte eerste poging door tegenstemmers uit de eigen rijen. Merz weet hoe het is om te wachten. En vaak waren het onverwachte ontwikkelingen die hem een nieuwe kans gaven. Na een uitermate teleurstellend eerste jaar als bondskanselier krijgt hij alweer een handreiking: de kans op een reset.

Over het langverwachte hervormingspakket is intussen alles al gezegd. Ja, er zijn kansen blijven liggen, maar het pakket staat symbool voor een inhoudelijke herstart van de regering. Een serieus bedoelde herstart, en een eerste poging om het land sattelfest te maken voor de toekomst. Maar daar stopt het niet. Het eerste jaar van Merz stond ook in het teken van politieke onbeholpenheid en onvermogen. De eigen fractie meenemen, meerderheden organiseren: het was noch aan Merz, noch aan zijn fractievoorzitter Jens Spahn besteed. En ook de chef van het Bundeskanzleramt leek de taak niet aan te kunnen of niet te begrijpen.

Nu heeft Spahn met zijn terugtreden als fractievoorzitter, en daarmee als sterkste man in het parlement, Merz onverhoopt de kans op een reset gegeven. De herstart van politiek vakmanschap. Twee weken geleden raakte bekend dat Spahn en zijn echtgenoot in de Verenigde Staten vader waren geworden via een draagmoeder, een praktijk die in Duitsland verboden is en die de CDU begin dit jaar op een partijcongres nog eens uitdrukkelijk had afgewezen. Het verwijt van dubbele moraal, privé gebruikmaken van wat je anderen politiek ontzegt, klonk steeds luider, ook in de eigen partij. Water prediken en wijn drinken. Afgelopen zaterdag trok Spahn de conclusie en trad hij af als fractievoorzitter, naar verluidt op aandringen van Merz zelf.

Eerlijk is eerlijk: het politieke probleem Spahn was ouder dan deze affaire. Spahn was te ambitieus, te machtsbewust, te opportunistisch. Zijn drang om zich naast Merz als de betere manager te profileren, bleef voor niemand verborgen. Hij was altijd de gevoelde concurrent, nooit de stille dealmaker die de wrijvingen tussen regering, fractie en partij wegmasseert en geruisloos meerderheden smeedt. Wat een kanselier op deze plek nodig heeft, is iemand die hij blindelings kan vertrouwen. Iemand zonder eigen breed geëtaleerde ambities en die dag en nacht klaarstaat om de problemen van de kanselier op te lossen.

De opvolger is al gevonden: Thorsten Frei, tot nu de chef van het Bundeskanzleramt. Frei is loyaal aan Merz, maar ook hij ziet zichzelf net iets te graag in beeld, het werk achter de schermen in het Kanzleramt paste hem niet echt. Het fractievoorzitterschap past beter bij zijn profiel.

Zo krijgt Merz, totaal onverwacht, een nieuwe kans om zijn nalatenschap te redden: een hervormingspakket, nieuw leiderschap in de fractie en een beter georganiseerde coalitie.

Niets van deze ontwikkelingen heeft Merz zelf strategisch afgedwongen, de reset viel in zijn schoot, bij toeval, zoals wel vaker in zijn carrière. De vraag is of hij er dit keer iets mee doet. Want dat is het probleem met een Stehaufmännchen: het komt altijd weer overeind. Maar alleen verticaal. Vooruit komt het zelden.

Deze column is met toestemming van de auteur overgenomen uit de Vlaamse krant De Tijd