Lübcke-monument houdt de CDU een spiegel voor
Serie: Weerbare democratie

Wie in de Duitse hoofdstad vanaf de Siegessäule alsmaar rechtdoor wandelt richting het zuiden, ziet na een kwartier een markant complex opdoemen op de hoek van de Klingelhöferstraße en de Corneliusstraße. Hier aan het Landwehr-kanaal huist sinds 2000 de CDU in het Konrad-Adenauer-Haus, vernoemd naar de eerste (christendemocratische) kanselier van de Bondsrepubliek. Een imposante glazen constructie omsluit het gebouw dat de vorm van een scheepsromp heeft.

Sinds december prijkt op deze plek ook nog een andere Hingucker (blikvanger): een bronzen beeld van een glimlachende man in pak. Hij heeft een ‘refugees welcome’-button op en steekt zijn rechterhand uit in de richting van het hoofdkwartier van de Duitse christendemocraten tegenover hem. Het is de lokale CDU-bestuurder Walter Lübcke die op 2 juni 2019 voor zijn huis in de buurt van Kassel werd doodgeschoten door Stephan E., een rechts-extremist met connecties binnen de uiterst rechtse partij Alternative für Deutschland (AfD). E., inmiddels tot levenslang veroordeeld, zei na zijn arrestatie dat de moord een reactie was op Lübcke’s pleidooi voor de opvang van vluchtelingen ten tijde van de grote migratiebewegingen in 2015. Naast de levensgrote sculptuur zijn een informatiebord en een bankje met het opschrift ‘Walter Lübcke Platz’ opgesteld.

Achter de installatie gaat het Zentrum für Politische Schönheit (ZPS) schuil, een kunstenaarscollectief dat sinds 2009 het politieke debat in Duitsland opschudt met spraakmakende kunstinterventies, vaak gericht tegen radicaal-rechts. Grote bekendheid vergaarde de groep in 2017 toen ze direct naast het huis van de extreemrechtse AfD-politicus Björn Höcke een replica neerzette van het Berlijnse Holocaust-monument.

Met het ‘Walter Lübcke Memorial’ willen de kunstenaars van het ZPS de CDU waarschuwen voor de gevolgen van politieke samenwerking met de AfD. Hoewel de Duitse christendemocraten in de landelijke politiek een cordon sanitaire – de zogenoemde Brandmauer nach rechts – rond de uiterst rechtse partij handhaven, liet de CDU zich in januari 2025 voor een migratiewetsvoorstel dat in de Bondsdag geen meerderheid dreigde te halen uiteindelijk toch door de AfD steunen. Sindsdien gaan er binnen de christendemocratische partij vaker stemmen op om de Brandmauer-strategie te versoepelen of zelfs volledig los te laten. ‘Dat is precies het tegendeel van datgene waarvoor Walter Lübcke stond. Lübcke belichaamde een duidelijke distantiëring van extremisten’, stelt Philipp Ruch, oprichter van het ZPS, in een interview met de regionale omroep RBB.

 Door het beeld recht voor de deur van de CDU te installeren wordt Lübcke nu herdacht ‘op de plek waar dit het dringendst nodig is’, aldus het ZPS. ‘Hitler zou niet aan de macht zijn gekomen zonder steun van conservatieve politici, de AfD kan niet aan de macht komen zonder steun van de CDU. [...] Walter Lübcke past nu op de CDU, zodat conservatieve politici onze democratie niet nog een keer verraden’, luidt de redenering van de kunstenaars in een video op hun website.

De christendemocratische partij is allesbehalve blij met het gedenkteken: bondskanselier Friedrich Merz noemt de actie ‘volkomen smakeloos’, de CDU in Lübcke’s Heimat-deelstaat Hessen spreekt van een ‘armzalige enscenering’ en de Berlijnse CDU-burgemeester Kai Wegner verwijt het ZPS ‘het lot van een vermoorde politicus te instrumentaliseren voor de eigen agenda’. Daarnaast bekritiseren de familieleden van Lübcke in een brief aan weekblad Der Spiegel dat de kunstenaars hen niet betrokken hebben bij de uitvoering van het monument en hen slechts één dag voor de onthulling per brief ervan op de hoogte hebben gesteld.

Het is niet de eerste keer dat een actie van het ZPS op kritiek stuit. In 2019 bijvoorbeeld plaatste het kunstenaarscollectief voor de Rijksdag in Berlijn uit protest tegen de AfD een Widerstandssäule, een ‘verzetszuil’, gevuld met – naar eigen zeggen – as van Holocaust-slachtoffers. Hierop reageerde onder meer de Joodse gemeenschap met grote verontwaardiging. Volgens sceptici maakt het ZPS dikwijls uit eigenbelang gebruik van schokeffecten en instrumentaliseert het daarmee slachtoffers. ‘Wanneer het om herdenken gaat, zou het een premisse moeten zijn dat de nabestaanden en overlevenden van terreurdaden het laatste woord hebben en er altijd eerst met hen contact wordt gezocht. Zo’n actie uitvoeren zonder medeweten of zelfs tegen de wil van [Lübcke’s, red.] familie in, vind ik problematisch’, oordeelt Simone Teune, protest-onderzoeker aan de Freie Universität Berlin, in gesprek met radiozender NDR Kultur.

In de duizenden reacties onder de Instagram-berichten van het ZPS zijn de kritische geluiden in de minderheid. De kunstinstallatie wordt hier volop geprezen. ‘Bedankt Zentrum für Politische Schönheit voor dit indrukwekkende eerbetoon aan Walter Lübcke. Juist vandaag de dag is het belangrijk om de herinnering levend te houden aan mensen die zich hebben ingezet voor tolerantie, democratie en menselijkheid!’, schrijft iemand. ‘De CDU had dit standbeeld zelf moeten plaatsen – maar heeft dat niet gedaan. Goed dat jullie deze taak dan maar op je nemen!’, klinkt het in een andere reactie die door honderden mensen is geliket. Ook in het echt kan het monument op veel bijval rekenen: mensen brengen bloemen en grafkaarsen mee, kinderen leggen er knuffels en tekeningen neer.

De stadsdeel-burgemeester van Berlijn-Mitte, Stefanie Remlinger (Groenen), heeft voor het Lübcke-beeld een vergunning afgegeven voor minstens een jaar. Kritiek op haar beslissing wijst ze tegenover omroep RBB van de hand: ‘In Duitsland geldt Kunstfreiheit. De Duitse overheid moet de vrijheid van kunst beschermen en culturele diversiteit bevorderen. Niets anders dan dat doen we hier.’