De corona-pandemie als 'Zeitenwende'
Serie: 30 jaar Duitsland door Nederlandse ogen

De kleurrijke mensenmassa in de straten van centraal Berlijn doet mij denken aan de jaarlijkse Pride-optocht, of de Love Parade. Ik zie geschminkte gezichten en techno-muziek klinkt uit speakers op bakfietsen. Op een plein mediteert een groepje yogi’s met gevouwen benen op glinsterende kussens. Halve liters bier worden op straat verkocht en beschonken Duitsers van het omringende platteland vragen norse agenten de weg naar de Brandenburger Tor.

Dit is geen festival, maar een demonstratie tegen de coronamaatregelen. Het begin van mijn correspondentschap in Duitsland valt samen met de pandemie en mijn eerste reportages schrijf ik tijdens deze protesten. In mijn standplaats Berlijn, de stad waar zoveel kan en mag, zijn duizenden mensen boos over de verplichte isolatie, mondmaskers en de corona-app, die gebruikers waarschuwt voor besmette personen in de omgeving. Oost-Duitsers die de DDR nog vers in het geheugen hebben, roepen dat de geschiedenis zich herhaalt.

In die eerste maanden van de pandemie zie ik deze menigte als een verzameling buitenbeentjes. Een tegengeluid op een bevolking van miljoenen Duitsers die uit solidariteit best bereid zijn wat van hun persoonlijke vrijheid op te geven. Maar als ik later terugkijk op deze tijd zie ik een beweging die tijdens de vier jaar van mijn correspondentschap in Duitsland alleen maar sterker zal worden. Het wantrouwen jegens de overheid zal groeien en de knullige AfD-politici die ik bier zie drinken met demonstranten zijn onderdeel van een partij die alleen maar gevaarlijker zal worden.

Pas tegen het einde van mijn correspondentschap wordt gesproken over een Zeitenwende, het begin van een nieuw tijdperk in Duitsland. Dat wordt dan gezegd in de context van de Russische invasie van Oekraïne, als Duitsland de economische banden met Rusland doorsnijdt en een recordbudget vrijmaakt om het eigen leger weer leven in de blazen. Maar voor mijn gevoel is een omzwaai in de geschiedenis al in gang gezet tijdens die eerste maanden op mijn standplaats.

Opgegroeid onder de vleugels van Mutti Merkel

De corona-protesten tekenden de aanloop naar de Bondsdagverkiezingen in 2021, toen een einde zou komen aan het tijdperk van Angela Merkel. Ik sprak verschillende jongeren die zestien jaar lang waren opgegroeid onder de vleugels van Mutti Merkel, die niet alleen haar land, maar ook Europa bijeen leek te houden. Zij mochten voor het eerst stemmen en kozen uiterst links of rechts. Zij waren de jongeren die later in mijn correspondentschap het heft in eigen handen zouden nemen: die als Klimakleber zichzelf op snelwegen vast zouden lijmen als klimaatprotest, of die gewapend met pepperspray en honkbalknuppels vluchtelingen aan de grens met Polen zouden afschrikken.

De CDU, Merkels brede volkspartij van het midden waar liberalen, conservatieven en sociaaldemocraten een thuis moesten vinden, werkte niet meer in dit tijdperk waarbij links en rechts lijnrecht tegenover elkaar stonden. Toch hoorde ik verrassend vaak de naam Olaf Scholz, de onopvallende kandidaat van middenpartij SPD, in de dagen dat ik voor de verkiezingen de straat op ging om kiezers te interviewen. Zij hoopten in zijn pragmatische en afwachtende houding toch weer een Merkel te zien, die het midden van het land terug zou kunnen vinden.

Met de Groenen en de liberale FDP aan zijn zijde durfde de nieuwe bondskanselier, de rationele ‘Scholzomat’, een duidelijk progressief regeerakkoord aan. Het werd Mehr Fortschritt wagen (‘durf vooruitgang te boeken’) gedoopt en stond vol klimaatplannen, digitalisering, sociale plannen en goede bedoelingen voor de toekomst. Toch zou het verleden, alles wat onder Merkel nooit was opgelost, de coalitie inhalen. Niet alleen de afhankelijkheid van Russische grondstoffen, die na het uitbreken van de oorlog in Oekraïne de Duitse industrie op zijn kop zette en voor enorme inflatie zorgde. Ook het gevoel van onvrede dat rond blijft spoken in de voormalige DDR en vruchtbare bodem is voor een nieuw extreemrechts geluid.

Neonazi’s stonden naast bezoekers in Dirndl en Lederhosen

Hoewel journalisten er niet welkom zijn, lukte het mij het jaarlijkse zomerfeest van de organisatie Gedächtnisstätte binnen te komen. Het is een van de antidemocratische broedplekken die zich overal in Oost-Duitsland nestelen en waar de inlichtingendienst zich zorgen over maakt. In de villa op het platteland zag ik neonazi’s naast bezoekers in Dirndl en Lederhosen staan, terwijl zij controversiële liederen zongen bij een monument dat het Duitse leed tijdens de Tweede Wereldoorlog moet herdenken. Het is een plek die verschillende extreemrechtse politici uit Europa hebben bezocht.

De organisatie is opgericht door de recentelijk overleden Ursula Haverbeck. Ze was een bejaarde activiste van het nationaal-socialisme, die herhaaldelijk in de rechtbank terecht stond omdat ze de Holocaust publiekelijk bleef ontkennen. Ze kwam uit West-Duitsland, maar volgens aanhangers die ik tijdens het zomerfeest sprak, besloot zij haar organisatie in de oostelijke deelstaat Thüringen op te zetten omdat “ze wist dat mensen hier open zouden staan voor haar boodschap”. Haar monument likt de wonden van de Oost-Duitsers, waar de emotieloze politici ver weg in de Bondsdag geen oog voor lijken te hebben.

Ik schrijf mijn laatste reportage als Duitsland-correspondent dan ook in de voormalige DDR, in de stad Görlitz, een half jaar voor de Bondsdagverkiezingen van 2025. Het is de plek waar in 2019 op het nippertje werd voorkomen dat het de eerste AfD-burgemeester van het land zou krijgen. Ik ga daar naar de première van een toneelstuk dat de opkomst van de partij bespreekbaar moet maken in de stad. Maar dan zonder de moralischen Zeigefinger, de belerende vinger die hij, vertelt de regisseur mij, in de Duitse politiek ziet. “Als samenleving moeten we met elkaar in gesprek”, zegt hij na afloop van het stuk. Want alleen als Duitsers elkaar weer begrijpen, denkt hij, komt er rust in het land.