Heel Duitsland kijkt met spanning naar Saksen-Anhalt

De AfD staat in de peilingen al maanden boven de 40 procent. De CDU komt daar met ongeveer 23 procent niet in de buurt. De socialistische partij Die Linke doet het in de deelstaat beter dan landelijk en wordt ingeschat op 13 procent. De sociaaldemocratische SPD, op nationaal niveau coalitiepartner, komt met rond 7 procent volgens de peilingen maar net boven de kiesdrempel van 5 procent uit. Partijen die minder dan 5 procent van de stemmen halen, vallen af en krijgen helemaal geen zetels. Dit scenario dreigt voor de liberale FDP, de relatief nieuwe partij BSW van Sahra Wagenknecht en voor de Groenen. 

Bij de vorige verkiezingen in Saksen-Anhalt, in 2021, werd een nek-aan-nekrace voorspeld tussen de CDU en de AfD. De peilers zaten ernaast: de CDU werd met 37,1 procent de grootste partij. De AfD haalde toen 20,8 procent van de stemmen en werd daarmee de tweede partij. De CDU wilde niet samenwerken met de AfD en vormde in 2021 een coalitie met SPD en FDP. 

Deelstaatpremier Reiner Haseloff (CDU)  - die al 15 jaar minister-president was - kondigde vorige zomer zijn vertrek aan. In januari droeg hij het stokje over aan zijn relatief onbekende minister van Economische Zaken Sven Schulze. De CDU hoopte dat Schulze zo als lijsttrekker kon profiteren van de ‘premiersbonus’ (het voordeel dat een premier heeft in verkiezingscampagnes, bijvoorbeeld door meer zichtbaarheid). Daarvan is in de peilingen weinig te merken. 

CDU heeft weinig opties

Het werden geen gemakkelijke maanden voor de 47-jarige Schulze. Zijn partij is verdeeld over de omgang met zowel AfD als Die Linke, volgens journalisten die de politiek in de deelstaathoofdstad Maagdenburg volgen. De landelijke lijn van de CDU is dat samenwerking met een van beide partijen taboe is. Met de AfD omdat dit een ondemocratische en uiterst rechtse partij is en met Die Linke omdat de opvolger van de communistische SED uit de DDR in Die Linke is opgegaan. Dit officiële ‘Unvereinbarkeitsbeschluss’ van het partijcongres in 2018 kan niet zomaar worden genegeerd. 

Maar met wie moet de CDU dan regeren in Saksen-Anhalt? Als de Groenen, de FDP en het BSW niet in het parlement komen en de SPD zo klein wordt als de peilingen aanduiden, zijn er geen opties voor een meerderheidsregering. Sommige CDU’ers pleiten voor een einde aan de Brandmauer, de brandwand naar rechts. Dat cordon sanitaire heeft immers niet gezorgd dat de AfD klein blijft, constateren zij. Afgelopen week maakte een CDU-politicus en burgemeester van de gemeente Altmärkische Höhe zelfs bekend dat hij 10.000 euro aan de AfD heeft overgemaakt en op 6 september op die partij stemt. Anderen in de CDU-fractie in het deelstaatparlement vinden een minderheidsregering die per onderwerp steun zoekt bij de andere partijen een betere optie. 

Die Linke heeft ondertussen laten weten met de CDU te willen samenwerken om een regering van de AfD te voorkomen. Maar Schulze zegt vast te houden aan de partijlijn dat met Die Linke geen coalitie wordt gevormd. 

Half augustus zorgde Sahra Wagenknecht voor opschudding met de aankondiging dat haar BSW niet tegen een AfD-premier in Saksen-Anhalt zou stemmen. Daarover brak ruzie uit in de partij, die überhaupt mogelijk niet eens de kiesdrempel haalt.

Wat door velen binnen en buiten de deelstaat wordt gevreesd is dat de AfD een absolute meerderheid van de zetels haalt. Daarvoor heeft ze niet eens meer dan 50 procent van de stemmen nodig. De zetels worden verdeeld onder de partijen die meer dan 5 procent van de stemmen hebben behaald. Hoe minder partijen in het parlement komen, hoe meer zetels de partijen krijgen die het wel hebben gered. De AfD zou theoretisch ook met rond de 40 procent van de stemmen al een absolute meerderheid kunnen halen, en dan zou de partij alleen kunnen regeren.  

Om dit te voorkomen roepen verschillende organisaties op om strategisch te stemmen. De kiezers brengen twee stemmen uit, op een kandidaat en op een partij, en bijvoorbeeld de maatschappelijke organisatie Campact voert campagne om kiezers over te halen met hun tweede stem op Groenen of SPD te stemmen. De organisatie besteedt maar liefst meer dan 600.000 euro aan die campagne. Dat geld is afkomstig uit het NoAfD-fonds waarmee Campact de democratie wil versterken. 75.000 donateurs brachten meer dan 3 miljoen bijeen.

Schulze en Siegmund

Schulze doet zijn best in de campagne, hij komt over als een vriendelijke, ietwat technocratische man, maar hij komt niet op tegen het publicitair geweld van de AfD-campagne en de hype rond diens lijsttrekker Ulrich Siegmund (35). Siegmund gedraagt zich als een popster en zo wordt hij ook ontvangen bij de vele AfD-bijeenkomsten in de landelijke deelstaat. Op Instagram heeft Siegmund honderdduizenden volgers, Schulze komt maar net boven de tienduizend uit.

De AfD gaat op social media uiterst professioneel te werk en de polariserende inhoud wordt door de algoritmes van de platformen beter verspreid dan de minder emotionele posts van de andere partijen, legt communicatiewetenschapper Anna-Sophie Kümpel van de Ludwig Maximilians-Universiteit uit in een video van zender 3sat. Dat bevestigt ook een onderzoek van de universiteit van Potsdam uit 2025 

En dat terwijl de AfD door de veiligheidsdienst in Saksen-Anhalt als rechtsextreem is aangemerkt en Siegmund bekende neonazi’s onder zijn medewerkers heeft. Siegmund kiest in deze campagne voor een positieve boodschap voor zijn volgers, hij wil "het goede, oude, veilige Duitsland terug". Dat symboliseert hij door met zijn aanhangers brommertochten op Simson-brommers te maken, een merk met cultstatus uit de DDR. Siegmund belooft dat alles goedkomt als de AfD aan de macht komt. Maar de penningmeester van zijn partij-afdeling heeft afgelopen week naar het zich laat aanzien een 14-jarige jongen met een honkbalknuppel geslagen omdat die een AfD-poster beschadigde. 

Siegmund en zijn partij hebben veel volgers, maar roepen ook veel weerstand op. Op zaterdag 5 september, aan de vooravond van de verkiezingen, wordt een grote demonstratie verwacht in de binnenstad van Maagdenburg, voor democratie en diversiteit. Talrijke maatschappelijke organisaties hebben zich aangesloten bij het ‘Bündnis Sachsen-Anhalt. Weltoffen!’, dat zich inzet voor grondrechten voor iedereen en zich teweer stelt tegen extreemrechtse ideologie.