Factsheet: Verkiezingen Oost-Duitsland 2026

In dit factsheet:

Verkiezingsdata
Regeringen
Partijen
Wat deze verkiezingen bijzonder maakt
De AfD
Demografie
Stemgedrag Oost- en West-Duitsers
Na de stembusgang

Verkiezingsdata

Als eerste mogen de inwoners van Saksen-Anhalt op zondag 6 september naar de stembus. Op 20 september is het de beurt aan Mecklenburg-Voorpommeren en Berlijn. 

Verkiezingen in de deelstaten vinden elke vijf jaar plaats (uitzondering is Bremen). Anders dan de Nederlandse provincies hebben de Duitse deelstaten allemaal een eigen regering en een eigen parlement en voeren ze op veel gebieden hun eigen beleid. Via de Bondsraad, vergelijkbaar met de Nederlandse Eerste Kamer, hebben de deelstaten ook invloed op het landelijke regeringsbeleid.

2026 wordt ook wel een ‘Superwahljahr’ genoemd, omdat er vijf deelstaatverkiezingen plaatsvinden. Rijnland-Palts en Baden-Württemberg hebben al gestemd. De uitslagen van de deelstaatverkiezingen worden gezien als een belangrijke graadmeter voor de federale regering onder leiding van kanselier Merz (CDU). 

Regeringen

In Maagdenburg in Saksen-Anhalt regeert de christendemocratische CDU samen met de sociaaldemocratische SPD en de liberale FDP. Bij de laatste verkiezingen in Saksen-Anhalt in 2021 haalde de CDU een onverwacht grote overwinning. Volgens de peilingen zou het een nek-aan-nek-race tussen de CDU en de AfD worden. Maar de AfD verloor, hoewel ze wel de tweede partij bleef. In januari 2026 trad minister-president Reiner Haseloff (CDU) vroegtijdig af. Hij werd opgevolgd door Sven Schulze.

In Schwerin in Mecklenburg-Voorpommeren (dat vanwege de lange naam in Duitsland ook wel 'MV' wordt genoemd) vormt de SPD een regering met Die Linke, onder leiding van minister-president Manuela Schwesig (SPD). Bij de deelstaatverkiezingen van september 2021 was de SPD de grote winnaar. De AfD verloor ten opzichte van de vorige verkiezingen maar bleef wel de tweede partij in de deelstaat. 

In stadstaat Berlijn regeert de CDU samen met de SPD onder leiding van burgemeester Kai Wegner (CDU). Omdat Berlijn zowel een deelstaat als een stad is, heeft het een burgemeester in plaats van een minister-president en een Abgeordnetenhaus in plaats van een Landtag. In de hoofdstad moesten de kiezers in februari 2023 opnieuw naar de stembus, nadat een rechter de verkiezingen van 2021 ongeldig had verklaard. Er was destijds organisatorisch te veel mis gegaan. De coalitie van SPD, Linke en Groenen van SPD-burgemeester Franziska Giffey werd in 2023 verrassend weggestemd, de CDU werd met 28,2 procent van de stemmen de grootste partij. Na moeizame onderhandelingen kreeg Berlijn weer voor het eerst sinds 2001 een CDU-burgemeester.

Partijen

In Saksen-Anhalt doen 16 partijen mee aan de verkiezingen. In Mecklenburg-Voorpommeren zijn dat er 19. In Berlijn heeft de verkiezingscommissie 17 partijen toegelaten tot de kieslijst. 

Alleen partijen die de kiesdrempel van 5 procent halen, komen in het deelstaatparlement. Volgens de peilingen maken daarbij volgende partijen in een of meerdere deelstaten een kans: 

• AfD (radicaal-rechts)
• CDU (christendemocraten)
• SPD (sociaaldemocraten)
• Grünen (groenen)
• FDP (liberalen) (staat in alle peilingen onder de 5 procent)
• Linke (socialisten)
• BSW (Bündnis Sahra Wagenknecht)

Wat deze verkiezingen bijzonder maakt

De partij Alternative für Deutschland (AfD) kan op basis van de huidige peilingen in Saksen-Anhalt een absolute meerderheid in het parlement krijgen. Dat is nog niet eerder gebeurd in Duitsland. De partij staat al weken boven de 40 procent in de peilingen, de CDU komt daarentegen net boven de 20 procent uit. Voor een absolute meerderheid hoeft de AfD niet eens meer dan 50 procent van de stemmen te halen. Hoe minder partijen de kiesdrempel van 5 procent halen, hoe meer zetels gaan naar de grote partijen in het parlement. Met een absolute meerderheid van de zetels hoeft de AfD geen coalitiepartner te zoeken en kan de partij alleen regeren. Ulrich Siegmund, de AfD-lijsttrekker in Saksen-Anhalt, heeft gezegd dat hij alleen hier voor gaat.    

Nergens in Duitsland heeft de AfD nu regeringsmacht. Dat komt omdat andere partijen niet met de uiterst rechtse partij willen samenwerken. Maar een meerderheidsregering vormen zonder de AfD lijkt op basis van de huidige peilingen onmogelijk. Sommige CDU’ers pleiten voor een einde aan de Brandmauer, de brandwand naar rechts. Dat cordon sanitaire heeft immers niet gezorgd dat de AfD klein blijft, constateren zij. 

Ook in Mecklenburg-Voorpommeren staat de AfD op ruime voorsprong in de peilingen. Daar moet de partij het vooral opnemen tegen de SPD en speelt de CDU een veel kleinere rol. Een meerderheidsregering vormen zonder de AfD zal ook hier een lastige puzzel worden. 

In Berlijn gaat de AfD niet aan kop in de peilingen. Daar staan de CDU, Die Linke, Groenen, SPD en AfD allemaal relatief dicht bij elkaar en is een voorspelling voor een mogelijke uitkomst lastiger.  

De AfD

In Saksen-Anhalt is de AfD door de binnenlandse veiligheidsdienst aangemerkt als ‘bewezen rechts-extremistisch'. De politiek van de AfD in de deelstaat is volgens de dienst ‘gericht tegen de essentiële beginselen van de vrije democratische basisorde’. Dit blijkt bijvoorbeeld uit de 'devaluatie van bevolkingsgroepen op basis van hun etnische of religieuze identiteit’, wat ‘het beginsel van menselijke waardigheid onder artikel 1 van de Grondwet schendt.’ 

De AfD-lijsttrekker Ulrich Siegmund (35) voert campagne met een positieve uitstraling en een harde, rechtse agenda. Hij is heel populair op social media en weet veel mensen voor zich te winnen. Het feit dat zijn partij als rechts-extreem wordt beschouwd, dat Siegmund bekende neonazi’s onder zijn medewerkers heeft en dat er begin dit jaar een schandaal over vriendjespolitiek binnen de AfD in Saksen-Anhalt aan het licht kwam, schrikt de kiezers niet af. Het verkiezingsprogramma voor Saksen-Anhalt van de AfD baart zijn tegenstanders zorgen. Daarin komen radicale standpunten voor. De AfD wil bijvoorbeeld een 'uitzet-offensief' en asielzoekers worden verplicht te werk gesteld in opvangcentra buiten de steden voordat ze worden uitgezet. De partij wil de regionale publieke omroep MDR afschaffen en er moet een 'patriottische cultuurpolitiek’ komen. Daarin zouden bepaalde instellingen en musea geen subsidie meer krijgen, zoals het Bauhaus Museum Dessau. Ook heeft de AfD vergaande plannen voor de reorganisatie van het onderwijs, dat minder inclusief en meer vaderlandslievend moet worden. Op het migratiebeleid heeft de AfD in Saksen-Anhalt weinig invloed, dat is in handen van de landelijke overheid. Maar het cultuur- en onderwijsbeleid is wel de verantwoordelijkheid van de deelstaatregering.  

In Mecklenburg-Voorpommeren is de AfD niet door de veiligheidsdienst in die deelstaat  aangemerkt als rechts-extreem, maar dat lijkt meer te liggen aan het beleid van de veiligheidsdienst in de deelstaat dan aan het karakter van de partij. 

Het verkiezingsprogramma van de AfD in Mecklenburg-Voorpommeren wordt over het algemeen als iets minder confronterend beschouwd dan het AfD-programma in Saksen-Anhalt, schrijft de regionale omroep NDR. 

In Mecklenburg-Voorpommeren heeft de AfD twee voorzitters. De één, Enrico Schult, is lijsttrekker. De ander, Leif Erik Holm, is premierskandidaat. Hij staat niet op de partijlijst, maar treedt aan in het kiesdistrict Schwerin, hetzelfde kiesdistrict dat SPD-premier Manuela Schwesig hoopt te winnen.

AfD-lijsttrekker Enrico Schult (47) in Mecklenburg-Voorpommeren vertegenwoordigt volgens de regionale omroep NDR de klassieke AfD-standpunten, maar weet deze wat gematigder te verwoorden. Ook hier is de AfD tegen inclusief onderwijs, wil de deelstaatomroep NDR afschaffen, wil Syriërs ‘remigreren’ en een eigen terugkeerpolitie oprichten. 

Demografie

Zowel Saksen-Anhalt als Mecklenburg-Voorpommeren zijn relatief dunbevolkte deelstaten. In Saksen-Anhalt leven ongeveer 2,2 miljoen mensen, in Mecklenburg-Voorpommeren ruim 1,5 miljoen mensen. Dat is een groot contrast met bijvoorbeeld dichtbevolkte Duitse deelstaten zoals Noordrijn-Westfalen (ongeveer 18 miljoen mensen) of Beieren (ruim 13 miljoen). In Berlijn wonen bijna 4 miljoen mensen. 

Vooral voor Saksen-Anhalt en Mecklenburg-Voorpommeren geldt dat er weinig jongeren tussen de 15 en 24 jaar oud wonen. Dat aantal zinkt gestaag, blijkt uit de cijfers van het Statistisches Bundesamt. In beide deelstaten bestaat de bevolking voor 9,1 procent uit jongeren. Dat ligt onder het landelijk gemiddelde van 10 procent.

In Saksen-Anhalt mag iedereen van 18 jaar en ouder op 6 september naar de stembus, in Mecklenburg-Voorpommeren en Berlijn is dat dit jaar voor het eerst vanaf 16 jaar.

Stemgedrag Oost- en West-Duitsers

Oost-Duitsers hebben doorgaans andere ideeën over wat vrijheid, democratie of politieke representatie betekenen. Met de Duitse eenwording in 1990 kregen ze na 40 jaar DDR-dictatuur ineens het West-Duitse politieke, economische en sociale systeem ‘opgelegd’. De West-Duitse parlementaire democratie met partijen die openlijk confrontaties met elkaar aangaan en daarna compromissen sluiten - het sloot niet aan bij de ervaringen en de ideeën van veel Oost-Duitsers, aldus de Duitse historicus Christina Morina. Zij waren in 1989 met de leus ‘Wir sind das Volk!’ de straat op gegaan om een einde te maken aan de DDR-dictatuur. Een deel van de Oost-Duitsers heeft veel directere vormen van democratie voor ogen.

Ook 37 jaar na de val van de Muur voelen veel Oost-Duitsers zich nog achtergesteld. Ze verdienen bijvoorbeeld minder dan West-Duitsers en ze zijn veel minder vertegenwoordigd in leidinggevende functies. De AfD wist de afgelopen 10 jaar goed op die ontevredenheid in te spelen. Ze scoorde in de Oost-Duitse deelstaten met campagnes en partijprogramma’s waarin het over directe democratie ging en over de volkswil en de volksgemeenschap. Deze laatste begrippen associëren mensen in West-Duitsland direct met de nazitijd, maar Oost-Duitsers stuiten die veel minder tegen de borst. 

In Saksen-Anhalt weet de AfD onder leiding van Siegmund mensen voor zich te winnen met leuzen als ‘Hol dir dein Land zurück’ (‘neem je deelstaat terug’) en ‘Das Land retten’ (‘de deelstaat redden’). Saksen-Anhalt moet volgens Siegmund terug naar "het goede, oude, veilige Duitsland”. Daarbij gebruikt Siegmund graag symbolen zoals de Simson-brommer, een cultmerk uit de DDR.

De AfD is de laatste jaren ook in West-Duitsland flink gegroeid. Dat laten ook de deelstaatverkiezingen in Rijnland-Palts en Baden-Württemberg afgelopen voorjaar zien. Voor AfD-kiezers in heel Duitsland geldt dat ze op de partij stemmen omdat ze denken dat die iets aan het migratiebeleid kan veranderen.

Na de stembusgang

Als de kiezers op 6 september in Saksen-Anhalt hebben gestemd, wordt om 18 uur de eerste exit-poll bekend (Prognose in het Duits). Daarna, rond 18.15 uur, volgen eerste uitslagen (Hochrechnungen) en dan in de loop van de nacht de voorlopige verkiezingsuitslag en de zetelverdeling. Het nieuwe parlement moet uiterlijk op de 30e dag na de verkiezingen bijeen komen. De regering blijft demissionair tot het parlement een nieuwe minister-president kiest. Hiervoor geldt sinds 2020 geen termijn meer.