Duitslandweb logo Duitslandweb

In Saksen is extreem-rechts geworteld

Achtergrond - 28 augustus 2018 - Auteurs: Marja Verburg, Wiebke Pittlik

Het woord pogrom is herhaaldelijk gevallen, bij de omschrijving van de rellen in Chemnitz in de Duitse deelstaat Saksen, zondag en maandag. Hooligans, neo-nazi’s en boze burgers gingen de straat op nadat een man was doodgestoken tijdens een ruzie. Heidenau, Bautzen, Freital; Saksen is al vaker opgevallen door extreem-rechtse excessen. Waarom juist daar?

In Saksen is extreem-rechts geworteld
© dpa/picture-alliance/Jan Woitas
Rechts-extremisten maandag in Chemnitz

Na de dood van een 35-jarige man riepen hooligans zondag via Facebook op om te demonstreren in het centrum van Chemnitz. Ze wilden ’laten zien wie het in de stad voor het zeggen heeft’. Honderden mensen kwamen, een deel van hen viel migranten en de politie aan. In verband met de steekpartij waarbij de 35-jarige man omkwam, zijn maandag een Syriër en een Irakees gearresteerd.

Ook maandagavond kwam het tot rellen in Chemnitz. Enkele duizenden mensen deden mee aan een demonstratie van de rechtse beweging Pro Chemnitz. De beweging Chemnitz Nazifrei bracht ongeveer duizend tegendemonstranten op de been. Mannen in het zwart gooiden met vuurwerk en stenen, achttien demonstranten en twee agenten raakten gewond. In een videoreportage van Spiegel Online is te zien hoe ook journalisten werden belaagd. De politie heeft tien mensen aangehouden voor het brengen van de Hitlergroet. Beide avonden had de politie de situatie nauwelijks onder controle.

Veel Duitsers, ook in Saksen, zijn zich rot geschrokken van de beelden uit Chemnitz. De woordvoerder van de bondsregering zei maandag dat ‘we zulke klopjachten op mensen die er anders uitzien, niet accepteren’. De uitbarsting van volkswoede in Chemnitz doet denken aan het geweld tegen buitenlanders in de jaren negentig, zoals in Hoyerswerda en Rostock-Lichtenhagen (zie: Naslagwerk Geschiedenis).

'Alweer Saksen'

Duitse media koppen na de rellen in Chemnitz met ‘Alweer Saksen’: de neonazi-rellen van de afgelopen jaren in Heidenau en Bautzen; de Gruppe Freital, veroordeeld voor terreuraanslagen op vluchtelingen en politici; de wekelijkse demonstraties van anti-islambeweging Pegida in Dresden; en vorige week nog de belemmering van een televisieploeg door de politie bij een Pegida-demonstratie in Dresden - het gebeurde allemaal in Saksen.

41 procent van de Saksen vindt dat Duitsland 'één sterke partij nodig heeft die de volksgemeenschap als geheel belichaamt'

Rechts-extremisme is al langer een probleem in de Oost-Duitse deelstaat. Uit de jaarlijkse Sachsen-Monitor bleek eind 2017 dat inwoners van Saksen weinig vertrouwen in hun politieke instituties hebben, vaak met rechts-radicale standpunten instemmen en dat er veel vreemdelingenhaat is. Zo zei 56 procent van de ondervraagden dat 'Duitsland door de vele buitenlanders onder gevaarlijk veel buitenlandse invloed' is komen te staan en 41 procent vindt dat Duitsland 'één sterke partij nodig heeft die de volksgemeenschap als geheel belichaamt'. De meerderheid van de Saksen geeft aan geen contacten met buitenlanders te hebben. Slechts 21 procent denkt dat het politici iets kan schelen wat normale mensen vinden.

'Antidemocratisch potentieel'

Een ander probleem is dat het politieke midden extreem-rechtse ideeën steeds normaler lijkt te vinden. Tussen de rechts-extremisten en de hooligans in Chemnitz liepen ook ‘gewone burgers’ mee, melden Duitse media. Uit de studie ‘Die enthemmte Mitte’ van de universiteit Leipzig uit 2016 blijkt dat in het midden van de samenleving een steeds groter antidemocratisch potentieel groeit. Daarbij spelen ook de slechte economische situatie en een gebrek aan sociale samenhang in Oost-Duitsland een rol. Een van de onderzoekers: “Bij nazi’s en rechts-extremisten denk je snel aan de randen van de samenleving. Dat klopt niet, de ideologie van het ‘volkse denken’ is wijdverbreid.”

Het extreem-rechtse geweld is volgens cijfers van de veiligheidsdienst Verfassungsschutz in Saksen niet groter dan in andere Oost-Duitse deelstaten. Maar uit een vergelijking van de Sachsen-Monitor van 2016 met een landelijke studie blijkt dat de mensen in Saksen wel duidelijk racistischer, nationalistischer, antisemitischer en anti-islamitischer zijn dan in de rest van Duitsland.

Oorzaken

Dat er iets aan de hand is in Saksen, bleek ook bij de Bondsdagverkiezingen in september. De rechts-nationalistische AfD werd er de grootste partij. Vandaag blijkt uit een peiling dat de AfD in de peilingen voor de deelstaatverkiezingen van 2019 op 25 procent staat, als tweede partij achter de CDU (30 procent). Bij de deelstaatverkiezingen in 2014 haalde de AfD nog 9,7 procent.

Conservatieve politici in Saksen hebben extreem-rechts jarenlang gebagatelliseerd

Dat Saksen meer problemen heeft met rechts-extremisme, is geen toeval, betogen onderzoekers al een aantal jaar. Het heeft te maken met het conservatieve klimaat in de deelstaat. Al sinds de val van de Muur in 1989 bestaat er een actieve neonazi-scene en de extreem-rechtse NPD zat 10 jaar lang in het Saksische deelstaatparlement (lees meer over de rechtse-radicale structuren in Saksen bij tagesschau.de). Conservatieve politici in Saksen - sinds de Wende is de CDU er de grootste regeringspartij - hebben extreem-rechts jarenlang gebagatelliseerd. Ook minister-president Michael Kretschmer (CDU) krijgt na zijn eerste lauwe reactie op de rellen in Chemnitz dit verwijt. 

De deelstaat heeft bovendien een zwakke democratische traditie. Dat geldt ook voor andere Oost-Duitse deelstaten, die pas sinds het einde van de DDR-dictatuur in 1990 onderdeel uitmaken van de Duitse democratie. Maar in Saksen is het democratisch bewustzijn nog zwakker. Het blijkt bijvoorbeeld bij deelstaatverkiezingen, waar de opkomst doorgaans lager is dan in de rest van Oost-Duitsland. Een deel van Saksen werd ten tijde van de DDR spottend het Tal der Ahnungslosen (het dal van de onwetenden) genoemd, omdat de West-Duitse TV niet was te ontvangen.

Vergrootglas

De Tweede Wereldoorlog speelt ook een rol: de herinnering aan het bombardement op Dresden door de geallieerden in 1945 zorgt voor een gevoel van slachtofferschap, dat verwerking van het nazi-verleden bemoeilijkt.

Onderzoekers dragen nog een oorzaak aan: in Saksen is al jaren te weinig aandacht voor wat in Duitsland ‘politische Bildung’ heet: politieke vorming en democratische scholing, waar Duitsland sinds de Tweede Wereldoorlog veel belang aan hecht. Daar wil de deelstaat, mede naar aanleiding van de resultaten van de Sachsen-Monitor, verandering in brengen. (Lees daarover meer bij Spiegel Online)

Omdat de vraag waarom nu juist in Saksen zoveel rechtse ressentimenten zijn in Duitsland steeds weer rijst, brachten de journalisten Heike Kleffner en Matthias Meisner de bundel ‘Unter Sachsen’ uit, waarin experts vanuit allerlei disciplines juist op die vraag ingaan. De conclusie luidt dat rechts geweld weliswaar geen puur Saksisch probleem is, maar “dat in Saksen als onder een vergrootglas problemen zichtbaar worden die ook in andere delen van Duitsland en Europa bestaan”. 

Reacties

Jo Ubags - 18 september 2018 09:00

Als er in een democratisch proces plaats is voor een partij die de democratie wil afschaffen en vervangen door een dictatuur, dan dient deze partij bestreden te worden.
Wegkijken bij rechtsextreem geweld gebeurt veel meer dan bij linksextreem geweld. Auf dem rechten Auge ist die gesamte westdeutsche Politik schon immer blind gewesen und nach der Wende wudde das nur noch schlimmer, als die Produkte einer diktatorischen Erziehung im Osten ihre Stimme eingebracht haben.

Reageer
Mrgalak - 17 september 2018 21:21

Ook als de geposte video´s voor zoete koek genomen worden, kan dit niet als een "Hetzjagd op buitenlanders" beschouwd worden, maar als een geïsoleerd incident, waarbij niet eens iemand gewond geraakt is. Zoals de president van de Verfassungsschutz suggereerde, is de overdreven aandacht die hieraan besteed werd bedoeld de aandacht af te leiden van het feit dat de afgewezen asielzoekers met gewelddadige antecedenten, die Daniel H. doodstaken, eigenlijk al lang hadden moeten uitgezet worden.

Reageer
Jorrit van der Heide - 7 september 2018 11:32

Inmiddels blijkt dat de ophef over extreem-rechtse uitspattingen in Chemnitz waarschijnlijk toch voor een groot deel is gebaseerd op geruchten. De president van de Duitse, binnenlandse veiligheidsdienst zegt over geen aanwijzingen voor grootschalige klopjachten op buitenlanders te beschikken: https://www.welt.de/politik/article181449460/Verfassungsschutzpraesident-Keine-Informationen-ueber-Hetzjagden-auf-Auslaender-in-Chemnitz.html

Reageer
Louis Royen - 6 september 2018 12:10

Wat in de analyse o.a. ontbreekt zijn:
- gerede twijfels over multiculturalisme en integratie (b.v. ethnische parallelle gemeenschappen in het westen)
- het ondoordachte "wir schaffen das" zonder voldoende draagvlak van Merkel
- veronderstelde morele superioriteit bij -vaak westduitse- politici en media
- bescherming culturele identiteit (ook elders in Oost-Europa)
- wegkijken bij extreem links geweld ("antifascisten")
Een opkomende AfD is deel van democratisch proces.

Reageer
Maximaal 500 tekens toegestaan

Lees meer over 'Maatschappij':

Verdeeld Duitsland

Verdeeld Duitsland

58 jaar geleden, op 13 augustus 1961, begon de bouw van de Berlijnse Muur. Duitsland worstelt nog steeds met de gevolgen van de deling.

Lees meer

Moord toont gevaar neonazi-netwerken

Moord toont gevaar neonazi-netwerken

Neonazi-netwerk Combat 18 blijkt in Duitsland goed georganiseerd en roept leden op aanslagen te plegen.

Lees meer

De herkomst

De herkomst

Het is heel Duits om mensen met Turkse of andere wortels naar hun herkomst te vragen, hoort Merlijn Schoonenboom bij een debat.

Lees meer

Duitsland geschokt door rechtse terreur

Duitsland geschokt door rechtse terreur

Na de moord op CDU-politicus Lübcke waarschuwen experts voor extreem-rechtse terreur in Duitsland.

Lees meer


top
Op deze site worden cookies gebruikt, wilt u hiermee akkoord gaan?
Accepteer Weiger